Xã Tân Kỳ

Thưa quý vị và các bạn! Chỉ học hết lớp 7, nhưng với khát vọng giúp nông dân bớt nhọc nhằn, anh Phạm Văn Hát đã cải tiến, sáng chế gần 70 sản phẩm, khẳng định trí tuệ nông dân Việt.

Ở thôn Kim Đôi,  người đàn ông mang biệt danh “Hát sáng chế” từ lâu đã nổi tiếng bởi những ý tưởng cơ khí khác thường. Không bằng kỹ sư, không trường lớp đào tạo bài bản, học vấn chỉ dừng lại ở lớp 7, nhưng người đàn ông sinh năm 1972 ấy lại khiến nhiều người nể phục bởi hàng chục sáng chế cơ khí phục vụ sản xuất và đời sống, nhiều sản phẩm đã xuất khẩu sang các quốc gia phát triển.

Đón chúng tôi tại nhà riêng, anh Hát khiến ai cũng bất ngờ. Cơ ngơi rộng rãi với nội thất gỗ chạm trổ cầu kỳ, sang trọng không chỉ cho thấy điều kiện kinh tế vững vàng của gia chủ. Thế nhưng, trái ngược với không gian bề thế ấy, anh Hát lại xuất hiện trong bộ quần áo bảo hộ giản dị, gương mặt tươi rói, nụ cười hiền và ánh mắt nhanh nhẹn, tạo cảm giác gần gũi, chân chất. Ở người đàn ông ấy có nét mộc mạc rất đặc trưng của người nông dân, nhưng cũng có sự sắc sảo của một người luôn đau đáu tìm lời giải cho những "bài toán cuộc sống".

Anh mở đầu câu chuyện bằng một nụ cười hiền: “Nhiều người hỏi tại sao một nông dân lớp 7 lại trở thành nhà sáng chế. Thực ra chẳng có phép màu nào cả. Chỉ là cái nghèo, cái khó dồn mình tới đường cùng, buộc mình phải nghĩ khác đi”.

Rồi anh kể về hành trình hơn chục năm mày mò, cải tiến và sáng chế gần 70 loại máy móc, thiết bị ở nhiều lĩnh vực khác nhau, từ nông nghiệp, tiểu thủ công nghiệp cho tới ngành nhựa, bao bì…

Theo anh Hát, nhiều máy móc nhập từ nước ngoài về khi đưa vào sử dụng tại Việt Nam thường không phù hợp với điều kiện canh tác, địa hình và nhu cầu thực tế của người dân, bởi mỗi vùng miền lại có kiểu sản xuất khác nhau. Chính điều đó khiến anh luôn trăn trở phải cải tiến hoặc chế tạo lại sao cho phù hợp hơn với bà con nông dân.

Trong ký ức của anh Hát, có những “đề bài” đến rất tình cờ. Anh kể, có lần một tập đoàn sản xuất bột mì lớn ở cảng Cái Lân (Quảng Ninh) đau đầu vì việc vệ sinh các silo chứa bột cao hàng chục mét. Công việc ấy bụi bặm, ngột ngạt và nguy hiểm đến mức dù được trả công rất cao cũng ít người dám làm vì phải chui vào không gian kín, thiếu ôxy và đầy bụi mịn. Anh cười hóm hỉnh nói: “Họ đưa ra bài toán, còn tôi tìm cách giải. Được cái ông trời cho mình tư duy hơi rộng hơn người khác một chút”. 

Anh bảo mình không biết tiếng Anh, chưa từng qua trường lớp kỹ thuật nào, nhưng cái “nghề sáng chế” cứ tự nhiên ngấm vào người lúc nào không hay. Anh nói: “Riêng nghề sáng chế thì chẳng có trường lớp nào đào tạo cả. Nó giống như bản năng vậy”.

Nhưng có lẽ, bước ngoặt lớn nhất đời anh lại bắt đầu từ một thất bại đau đớn. Từ năm 2007-2010, anh đầu tư hàng tỷ đồng làm trang trại rau an toàn quy mô lớn. Thời điểm ấy, giữa vùng quê thuần nông, việc bỏ tiền tỷ làm rau sạch bị xem là “liều lĩnh”. “Tôi làm tới 10 mẫu rau an toàn, lúc ấy gần như chưa ai làm lớn như vậy”, anh nhớ lại.

Nhiều đoàn chuyên gia từ Nhật Bản, Israel, New Zealand, Mỹ… từng tới tham quan mô hình của anh. Thế nhưng, sau 4 năm, trang trại thất bại hoàn toàn, anh mất trắng gần 4 tỷ đồng. Ngồi lặng đi một lúc, anh Hát bảo: “Thất bại là do mình đi trước nhu cầu của thị trường quá. Lúc đó người ta mới chỉ nghĩ tới ăn no, chứ chưa nghĩ tới ăn sạch hay ăn ngon”.

Cú ngã ấy đẩy gia đình anh vào cảnh nợ nần chồng chất. Nhưng cũng chính từ đáy vực ấy, anh quyết định phải đi tìm lời giải cho chính mình.

Anh vay mượn khắp nơi 200 triệu đồng để sang Israel xuất khẩu lao động, bởi nghe nói nơi đó có nền nông nghiệp hiện đại hàng đầu thế giới. “Tôi phải sang đó để tìm ra 'cái ngu' của mình”, anh vừa nói vừa cườu. Câu nói tưởng như vui ấy lại chứa đựng cả một triết lý sống của người đàn ông luôn cho rằng chỉ khi dám nhìn vào cái thiếu, cái chưa biết của bản thân thì con người mới có thể trưởng thành.

Tại Israel, điều khiến anh Hát bất ngờ nhất là phía sau những cỗ máy hiện đại và công nghệ tiên tiến, người nông dân vẫn phải làm rất nhiều công việc thủ công. “Họ vẫn vất vả như mình thôi, đặc biệt là việc rải phân trên những cánh đồng hàng trăm hecta", anh nhớ lại.

Mang trong mình sự tò mò cùng chút kinh nghiệm cơ khí ít ỏi, anh mạnh dạn đề xuất với ông chủ cho mình chế tạo một thiết bị hỗ trợ. Ban đầu ai cũng ngạc nhiên vì một lao động phổ thông, không biết ngoại ngữ, học hết lớp 7 lại muốn chế tạo máy móc. Thế nhưng sau vài cuộc trao đổi thông qua Đại sứ quán Việt Nam tại Israel, ông chủ đã đồng ý.

Chỉ sau 4 ngày, chiếc máy rải phân đầu tiên ra đời. Dù còn nhiều hạn chế, nhưng nó đủ khiến mọi người bất ngờ. Không chấp nhận dừng lại, anh Hát tiếp tục cải tiến lần hai, lần ba… Cho đến một ngày, giữa cánh đồng rộng lớn, chiếc máy của anh chạy băng băng trước sự chứng kiến của hàng chục người. “Nhiều bạn bè ông chủ tới xem lắm. Họ chỉ vào đầu tôi rồi bảo người Việt Nam với Israel cũng như nhau”, anh cười nhớ lại.

Ngay sau đó, ông chủ mua lại bản quyền chiếc máy, tăng lương cho anh lên tới 40-50 triệu đồng/tháng - con số đáng mơ ước với bất kỳ lao động xuất khẩu nào thời điểm ấy. Nhưng giữa lúc công việc đang thuận lợi, anh Hát lại đưa ra quyết định khiến nhiều người bất ngờ: Trở về Việt Nam. Anh nói: “Làm thuê không thể giàu được. Muốn làm giàu thì phải làm chủ. Và phải làm chủ trên chính quê hương mình”.

Những ngày đầu trở về nước là quãng thời gian áp lực nhất cuộc đời anh Hát. Nợ nần vẫn còn nguyên, trong tay chỉ có một căn nhà nhỏ và một lán tạm dựng lên làm xưởng cơ khí. “Lúc đó người ta dị nghị nhiều lắm. Có người nói sau lưng, có người nói thẳng mặt mình rằng làm sao mà làm được”.

Anh không giải thích. “Cứ để sản phẩm của mình trả lời”. Đầu năm 2012, anh mở xưởng với tài sản gần như chỉ có… một chiếc máy hàn hơn 1 triệu đồng. Từ việc cải tiến những chiếc máy cày đơn giản cho bà con, anh bắt đầu tham gia các cuộc thi sáng chế trong nước rồi quốc tế. Hầu như cuộc thi nào cũng có giải, cái tên “Hát sáng chế” dần được biết đến nhiều hơn.

Nhưng bước ngoặt thực sự đến vào năm 2014 với “robot đặt hạt”. Suốt 2 năm gần như ăn ngủ trong xưởng, anh Hát mày mò chế tạo chiếc máy đặt hạt đầu tiên. Không bo mạch điện tử phức tạp, không công nghệ cầu kỳ, chỉ bằng máy hút, đầu kim tiêm, van hơi và vài chi tiết inox, anh tạo ra một robot có thể gieo hạt cực kỳ chính xác.

Hạt được hút lên bằng đầu kim, xoay sang phía sau rồi tự động nhả xuống theo hàng thẳng tắp. Máy chỉ nặng khoảng 20 kg nhưng có thể gieo tới 40 hạt mỗi lần hút và hoạt động linh hoạt trên nhiều địa hình. anh Hát nói: “Đến giờ, anh vẫn tự hào khi nói rằng robot đặt hạt ấy đã được đăng ký sáng chế độc quyền và “thế giới chưa từng có”. “Nhờ nó mà tôi trả hết nợ”. 

Những năm gần đây, chứng kiến nhiều vụ cháy chung cư gây thiệt hại nghiêm trọng, anh Hát lại trăn trở với một bài toán khác: Làm sao để mọi người có thể thoát hiểm an toàn khi xảy ra hỏa hoạn.

Và rồi, người nông dân học hết lớp 7 ấy tiếp tục tạo ra một thiết bị khiến nhiều người bất ngờ, đó là hệ thống thoát hiểm có thể sử dụng ở mọi không gian, không chiếm diện tích, không cần dùng điện, đặc biệt phù hợp cả với người già, trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai hay người khuyết tật. “Tôi cũng đã đăng ký sáng chế độc quyền rồi. Thế giới chưa từng có cái nào như vậy”, anh Hát tự hào khoe.

Anh Hát cho hay, hiện đã có đơn vị nước ngoài trả tới 30 tỷ đồng để nhận chuyển giao công nghệ, nhưng anh từ chối. “Tâm nguyện của tôi rất đơn giản. Tôi muốn chuyển giao cho Việt Nam trước để người Việt Nam được sử dụng đã”.

Anh bảo mình sẵn sàng chuyển giao công nghệ cho doanh nghiệp trong nước với giá chỉ bằng một phần ba so với nước ngoài. “Tiền thì vài chục tỷ, vài trăm tỷ hay hàng nghìn tỷ cũng thế thôi. Một ngày con người cũng chỉ ăn ba bữa, đâu cần đến 5-7 bữa. Nhưng điều quan trọng là thế giới biết đây là sản phẩm của người Việt Nam, nó là niềm tự hào. Đấy mới là giá trị còn mãi”.

Hơn chục năm miệt mài sáng chế, anh Phạm Văn Hát đã giành hơn 60 giải thưởng lớn, nhỏ khác nhau. Năm 2015, anh được Chủ tịch nước trao tặng Huân chương Lao động hạng Ba theo diện đặc cách vì những thành tích xuất sắc trong phong trào thi đua sản xuất, kinh doanh giỏi và xây dựng nông thôn mới. Anh nhiều lần được vinh danh là “Nông dân Việt Nam xuất sắc”, “Nhân tài đất Việt” và “Nhà khoa học của nhà nông”.

Nhưng điều khiến người đàn ông ấy hạnh phúc nhất không nằm ở bằng khen hay giải thưởng, mà là cảm giác những chiếc máy do mình tạo ra đang giúp người nông dân đỡ vất vả.

Giữa căn xưởng vẫn còn mùi dầu máy và tiếng hàn xì quen thuộc, người đàn ông học hết lớp 7 ấy vẫn cần mẫn, tiếp tục "thai nghén" những ý tưởng mới mỗi ngày. Sau những giải thưởng, bằng khen hay những lời ngợi ca, điều anh đau đáu nhất vẫn là làm sao để người nông dân bớt cực hơn, làm sao để những đôi tay quanh năm lấm bùn có thể được hỗ trợ bởi chính những chiếc máy do người Việt tạo ra.

Có lẽ, điều lớn nhất mà anh Phạm Văn Hát làm được không chỉ nằm ở gần 70 sáng chế hay những sản phẩm đã bước ra thị trường quốc tế, mà còn ở việc anh khiến nhiều người nhìn khác đi, nghĩ khác đi về trí tuệ của người nông dân Việt Nam. Rằng giữa ruộng đồng lam lũ vẫn có thể nảy sinh những ý tưởng lớn; rằng một người chỉ học hết lớp 7 vẫn có thể tạo ra những sản phẩm mà thế giới chưa từng có, nếu đủ đam mê, đủ bền bỉ và không chấp nhận khuất phục trước nghịch cảnh.

Và trên hành trình đi tìm “cái ngu” của mình, người nông dân ấy hóa ra lại tìm thấy một điều lớn lao hơn: “Niềm tự hào mang tên trí tuệ Việt Nam”.